دوشنبه آبان ۵, ۱۳۹۹

حکیم فرزانه در اندیشه‌های مولانا جلال الدین بلخی

حکیم فرزانه در اندیشه‌های مولانا جلال الدین بلخی

تفسیر قول حکیم غزنوی

نویسنده: حیدری وجودی

منبع:فصل نامه فرهنگی، ادبی و پژوهشی حجت،  سال اول،صفحه ۱۰۵-۱۱۴شماره دوم، سرطان- سنبله ۱۶

ناز ترا رویی بباید هـــــم‌چو ورد

گر نداری گرد بد‌خویی مگرد

زشت باشد روی وی نازیب او ناز

سخت باشـــــــد نـــابیـــــنا و درد(۹)

بشنو این پناه از حکیم غزنــــــوی

تا بیابی در تن کهنــــــــه نـــــوی

پیش یوسف نازش خوبی مـــــکن

جز نیاز و آه یعقوبی مـــــــــــکن

تا دم عیسی تــــــــــــرا زنده کنــد

هم‌چوخویشت خوب و فرخنده کند

از بهاران کی شود سر سبز سنگ

خاک شو تا گل بروید رنگ رنگ

سال‌ها تو ســنگ بودی دل خراش

آزمون کن یک زمانی خاک باش

حضرت مولانا در ابیات بالا به ما بیداری و آگاهی می‌بخشد، که با خویشتن شناسی، مناسب حال خود با آگاهی از صورت و معنی خویش در دوره زنده‌گی حرکت نماییم. زیرا همه می‌دانند که زیبایی و کمال انسان در تناسب و اعتدال  است وبی تناسبی  در گفتار و رفتار انسان زشت است ، زشتی که به دیگران نیز سرایت می‎کند. مولانا بحیث یک رهبر معنوی در بیت دیگری از مثنوی فرموده است:

یا مظفر یا مظفر خوی باش

یا نظر ور یا نظر ور جوی باش

مولانا به تعبیر دیگر، حد عاشق و معشو ق را یا مراد و مرید، استاد و شاگرد- طبیب و بیمار را تعیین

می‌نماید، به این معنی که عاشق با درد طلبی که در هستی‌اش جاریست، می‌بایست که دامان نیاز را از دست دل تا هنگامی رها نکند که نیازش بناز بکشد  و مریدی‌اش به  مرادی برسد. هم‌چنان اقتضای معشوق و معشوقیت به اساس ظرفیت و قابلیت این‌است که تا وقتی از ناز پاسداری نماید. که نیاز عاشق با ناز معشوق یکی شود زیرا که :

غرور و عجز از یک‌دانه می‌بالد، درین گلشن

نیاز قیس آخر جانیشین ناز لیلا شد

با این بیت:

گر رسد عاشق بخود کارش به معشوقی کشد

در گربیان زلیخا ماه کنعان بوده است

ای زلیخا پا بدامن کش به نی بستت بساز

یو سف از چاک گربیان تو سر خواهد کشید

مقصد حضرت مولانا برنگ ارشاد این‌است کسی که در برابر مطلوب معشوق یا مراد از خود و آرزوها و خواهشات خویش نگذارد از هستی او چیزی  ساخته نیست،  و هنگامی‌که در پرتو جذبات درونی و اخلاص خودر ا به مراد تسلیم نمود  آن‌گاه است که مرشد کامل با توجه کامله قوت‌های مذموم ظلمانی را در هستی‌اش ضعیف و قوت‌های نورانی انسانی را قوت و قوت می‌بخشد. و با تسلیم و پیروی از شیخ کامل است که سالک طی مراحل می‌نماید و در حد قابلیتش موصوف به صفات انسان کامل می‌شود.

مولانا زیر عنوان « آن‌که حال خود و مستی خود پنهان باید داشت از جاهلان » این بیت حکیم غزنه را «سر همان جا بنه که می‌خوردی »

بدین گونه تفسیر فرموده است:

بشــــنو الفاظ حکیـــــــــم پرده‌یی                             سرهمان‌جا نه که باده خورده‌یی

چون‌که از میخانه مستی ضال شد                  تسخر و بازیچه اطفال شـــــــــد

می‌فتد او سو به‌سو برهر رهـــی                             در گل و می‌خنددش هر ابلــــهی

او چنین و کـــــودکان اندر پیش                    بی خبر از مستی و ذوق میـــــش

خلق اطفالند جز مست خـــــــدا                     نیست بالغ جز رهیده از هوا(۱۰)

مصرع اول بیت اول در بعضی از نسخه‌ها «برده‌یی» (به  ضم ب) قید شده است، اگر چه برده‌یی (به ضم ب) هم معنی مجذوب را می‌رساند، ولی  بعضی از مولوی شناسان بزرگ آن‌را پرده‌یی می‌دانند و این فقیر هم پرده‌یی را تائید می‌کنم. با این دلیل که پرده‌یی مجذوب را می‌گویند و مجذوب عارفیست که عقل و شعور و لازم شعورش در انوار جذبات الهی مستور می‌کتند وقتی عقل‌اش تحت الشعاع انوار و معرفت قرار گرفت از اختیار و خود داری می‌براید و در غلبه حال چگونه می‌تواند که حال خود را پنهان نماید، معلوم است که به هیچ صورت مجذوبی که در حال سکر است ستر حال از دل و دماغ‌اش

برنمی‌یاید. حکیم غزنه و مولانا از جمله عارفان کاملی هستند که از حالات و تلوینات بر آمده به مقام محو که همانا تمکین است رسیده اند. عرفایی‌که به مقام رسیده‌اند ایشان می‌تواند که در حال خویش و دیگران تصرف نمایند و در هر جا و یا هر کس با موقع شناسی عارفانه بر خورد نمایند- اغیار در خلوت و با یار در جلوت باشد، چنان‌که به همین موضوع  اشاره نموده است:

خلوت از اغیار بایدنی زیاد                          پوستین بهر دی آمدنی بهار

حضرت بیدل هم با اقتضای حال و موقع  شناسی چنین فرموده است:

موقع شناس عصیان ذلت کش خطاست           می حکم شیر دارد در ماهتاب خوردن

در آخر این مقالات از مرد بزرگ خاور محمد اقبال که رهبر معنویش مولانا جلال الدین محمد بلخی است، می‌شنویم، که از حکیم غیب چه می‌خواهد و امام عارفان حکیم  سنایی در جواب‌اش چی می‌فرماید و او را از پرده غیب بدین چگونه آگاهی می‌بخشد. اقبال در مزار حضرت سنایی بدین گونه رضال نموده است:

ای حکیم غیب امام عــــــا رفان                              پخته از فیض تو خام عارفــان

آن‌چه اندر پرده غیب است گوی                             بو که آب رفته باز آید به جوی

روح حکیم سنایی از بهشت برین جواب میدهد:

راز دان خیر و شر گشتم ز فقـــــــر                         زنده و صاحب نظر گشتم ز فقــــر

چیست فقر ای مـــــرده‌گان آب وگل                        یک نگاه راه بین یک زنـــــــده دل

فقر کار خویش را فهمیدنســــــــــت                       بر دو حرف لاالـــــه پیــــــچیدنســت

فقر ذوق  وشوق تسلیم و رضاسـت                        ما امینیم این متاع مصطفاســــــــــت

برگ و ســـاز او زقرآن عظیــــــم                         مرد درویشی نگنـــــجد در گلیـــــــم

با سلاطین در فتــــــد مرد فقیــــــر                        از شکوه بوریا لــــــــــرزد امیـــــــر

یعنی آن فقــــــــری که داند راه را                         بینداز نور خــــــــــــــــــــودی الله را

اندرون خویش جوید لا الـــــــــــه                         درته شمشیر گویـــــــــــــــــــد لا اله

فکر جان کن چون زنان برتن متن                        هم چومردان گوی در میدان فگــــــن

سلطنت اندر جهـــــــــان آب و گل                        قیمت او قطره از خــــــــــــــــون دل

مومنان زیر سهپر لاجــــــــــورد                         زنده از عشقندنی از خواب و خورد

می‌ندانی عشق و مستی از کجاست                       مستی شعاع آفتاب مصطفاســـــــت

زنده یی تا سوز او در جان تست                          این نگهدارنده ایمــــــان تســـــــــت

با خبـــر شو  از رموز آب و گل                            پس بزن بر آب و گل اکسیــــر دل

دل ز دین سر چشمه هر قوتســت                           دین همه از معجزات صحبت است

دین مجو اندر کتب تو ای بی خبر                          علم و حکمت از کتب دین از نــظر

بو علی داننده آب و گلســـــــــــــت                         بی خبر از خسته‌گی‌های دلســــــت

نیش و نوش بوعلی سینا بـــــــــهل                        چاره سازی‌های دل از اهــــــــل دل

مصطفی بحر است و موج او بــلند                        خیز این دریا بجوی  خویش بــــــند

مدتی برساحلش پیــــــــچیـــــده‌یـی                        لطمه‌های موج او نادیــــــــــــده‌یــی

یک زمان خود را به دریا درفگن                          تا روان رفته باز آید به تــــــــــــــن

ای مسلمان جز به راه حق مــرو                                    نا امید از رحمـــــت عامی مشــــــــو

پرده بـــــگذار آشکارایی گـــزین                          تا بلـــــــــــرزد از وجود تو زمیــــن

دوش دیدم فطـــــــرت بیتــاب را                          روح آن هنگامه اســــــــــــــــباب را

چشم او بر زشت و خوب کاینات                          در نگاه او غیوب کانیـــــــــــــــــاب

دست او با خاک و اندر ستیـــــز                                    آن بهم پیوســـــــته و این ریـز ریــز

گفتمش در جستجوی کیســــــتی                                    در تــــلاش تا روپـــوی کیســـــــــتی

گفت از حکم خدای ذالمـــــنـــن                           آدم نو ســــــازم از خاک کــــهـــــــن

مشت خاکی‌را به‌صد رنگ آزمود                        پی به پی تابید و سنـــجیــــده و فــزود

آخر او را آب و رنگ لالــــه داد                         لا الــــه انـدر ضمیـــــر او نــهـــــــاد

باش تا بینـــی بهـــــار دیگـــری                         از بـهــار باستــان رنگـیـن تـــــــــری

هر زمان تدبیرها دارد رقیــــب                         تا نگـــــیری از بهــــار خود نصیـــب

برد رون شاه گل دارم نـــــــظر                        غنچه‌ها را دیـــــده‌ام انــــــدر ســـــفـــر

لالــه را  در وادی و کوه و دمن                        از دمیـــــــــدن باز نــــــتـــوان داشــتن

بشنو از مردی‌که صاحب جستجوست             نغمه را کو هنــــوز در گلوســـــــــــت(۱۱)

یاد داشت‌ها:

۱- ارزش میراث صوفیه – دکتر عبدالحسین رزین کوب.

۲ – مجله فرهنگ سال اول، شماره دوم ۱۳۶۸٫

۳- مثنوی مولانا جلال الدین محمد بلخی.

۴- مثنوی دفتر اول ، ص ۴۲ چاپ کابل .

۵- همان کتاب، همان صفحه.

۶- همان کتاب، صفحه ۴۶٫

۷- مثوی دفتر اول، ص۹۰، چاپ نیکلسون.

۸- لحظه های سبز بهار، حیدری وجودی. کابل۱۳۶۴٫

۹-مثنوی دفتر اول، ص ۹۷، نیکلسون.

۱۰- مثنوی دفتر اول، ص ۶۸، کابل.

۱۱- کلیات محمد اقبال، ص ۶۷-۷۰،ل لاهور.

 

 

 

 

نشر شده در: اشعار, حکیم شناسی, فصلنامه حجت, مقالات, کليات شعر و ادب

بدون نظر.

نظر دهيد


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.