چهارشنبه مرداد ۳۰, ۱۳۹۸

قدیم ترین مقدمه فارسی بر سفرنامه ناصر خسرو

قدیم ترین مقدمه فارسی بر سفرنامه ناصر خسرو

نویسنده: سید حسن

نبع: فصلنامه ی فرهنگی، ادبی و پژوهشی حجت، سال اول، شماره اول، صفحۀ ۸۲-۸۶، حمل-جوزا ۱۳۶۹

مرحوم غنی زاده در مقدمه صفرنامه ناصر خسرو چاپ برلین (۱۳۴۱ ه) می نویسد که سفرنامه اولا در پاریس به سال (۱۲۹۸ ه) (۱۸۸۱ م) توسط چارلس شیفر مدیر سابق السنه شرقیه و ثانیا در تهران به سال (۱۳۱۴ ه) چاپ شده است. ظاهر که مرحوم غنی زاده خبر نداشتند که کتاب مذبور در دهلی (هندوستان) نیز به سال (۱۸۸۲ م)یعنی یک سال بعد از چاپ شیفر طبع و نشر شده بود. پس چاپ سانی سفرنامه همین چاپ دهلی است.

چاپ دهلی سفرنامه از دو حیث اهمیت فراوان دارد. نخستین این که چاپ ثانی کتاب در دنیاست و دیگر این که در آغاز کتاب یک مقدمه یی بسیار مبسوط به زبان فارسی خواجه الطاف حسین حالی افسوده شده است. برعلاوه دو نوشته های مختصر دیگر هم دارد که از جانب ناشر کتاب محمد یعقوب علی است، یکی از آن انگلیسی است و دیگر به زبان اردو و در هر دو نوشته ها صاحب سفرنامه و نیز نیز این کتاب را معرفی نموده است. در پایان عرض ناشر به زبان اردو یک قطعه تاریخ به فارسی راجع به طبع کتاب از قلم نواب ضیاءالدین خان هم وجود دارد که از اقرار ذیل است:

سفرنامه ناصرخسرو      است            که گردید طبع اندرین روزگار

به تصحیح و تحریر و دیباچه اش        بپرداخت حالی حکمت شعار

بود سال اتمام طبع کتاب                   «سفرنامه ناصرخسرو هوشیار»

و عبارت بر پیش برگ کتاب از قرار ذیل است:

هوالمستعان

سفرنامه ناصرخسرو علوی بلخی

متضمن

حالات سفر ایران، ارمینیه و شام، فلسطین، عراق عرب و مصر واقع (سنه ۴۳۷ ه).

سوانح عمری و مصنف رقمزده جناب مولانا خواجه الطاف حسین صاحب حالی مدرس اول السنه شرقیه اینگلو عربک اسکول دهلی حسب فرمایش جناب منشی محمدیعقوب علی صاحب (سنه ۱۸۸۲ م).

در مطبع اخبار خیرخواه هند، دهلی به هتمام مهانر این طبع گردید:

مقدمه حالی که در آغاز کتاب است خیلی مفصل و ارزینده است.

اهمیتش نه فقط در آن است که نسبت به مقدمه مرحوم غنی زاده چهل و دو سال پیشتر نوشته شده است و از این لحاظ میتوان گفت که کهنه ترین مقدمه ایست که به زبان فارسی رقم گردیده است، بل هم از این رو خیلی مهم است که مبسوط، مشروح و بعضی انکشافات را حامل است. مثلا از این مقدمه معلوم میشود که چاپ دهلی مبتنی بر نسخه خطی کتاب است که ابتدا در کتابخانه خان عظم میرزا عزیز کوکلتاش برادر رضاعی شهنشاه جلال الدین اکبر فرمان روای هندوستان موجود بود بعد از این بخش کتابخانه نواب ضیاء الدین خان پنبر رئیس (۱) لوها رو گشت. چارلس شیفر این دست نویس را به پاریس طلبیده و از آن استفاده نموده بود. اغلب این که دو نسخه کتابخانه پاریس را با نسخه لوهارو مقابله کرده باشد. ولی او این موضوع را در مقدمه خود متذکر نشده است. بنا به قول مرحوم غنی زاده شیفر، چاپ خود را بر دو نسخه کتابخانه پاریس بنا نهاده است. اگر شیفر نسخه لوهارو را ذکر می کرد مرحوم غنی زاده نیز به آن اشاره می نمود.

حال نه فقط احوال زنده گی نامه ناصر خسرو را از کتاب های سوانح و تذکره های گوینده گان و نوسینده گان فارسی اخذ کرده است، بلکه از اقوال تذکره نگاران برسی کرده سعی نموده است، افسانه ها را که در باره ناصرخسرو ایجاد نموده بودند. رد کرده حقایق را آشکار سازد و در این مورد دلایل و براهین را پیش آورده که خیلی جالب و پر ارزش است و نیز متن سفرنامه را به دقت و امعان تتبع نموده تا شخصیت واقعی ناصرخسرو را تجسم نماید. مبالغه نیست اگر بگویم که حالی نود سال پیش یک طرز تحقیق و روش تدقیق نمایش می دهد که امروز هم لایق تقلید و پیروی محقیقین و متتبعین خواهد شد. سبک نگارش حالی نیز خیلی ساده، روشن و روان است برخلاف شیوه نوسینده گان فارسی هندوستان که در آن نثر مصنوع را بسیار دوست می داشتند.

متاسفانه دانشمندان ایران و علاقمندان ادبیات فارسی از چاپ دوم سفرنامه و مقدمه حالی آگاهی نداشته اند. علتش این که این نسخه مطبوعه حالا خیلی کمیاب شده است و فقط چند نسخه های آن در بعضی کتابخانه های هندوستان پیدا میشود. منظور شده این است که آن مقدمه را تمام در اینجا نقل نمایم تا خواننده گان ارزش آنرا دریابند. اما باید قبلا مختصر احوال مقدمه نگاران نیز درج کنیم.

خواجه الطاف حسین متخلص به حالی یکی از نوسینده گان معروف زبان اردو است. وی بنا به گفته خودش در سال (۱۲۵۳ ه) مطابق به (۱۸۳۷ م) به مقام (پانی پت) که از شاه جهان آباد دهلی جانب شمال به مسافت (۸۴کیلومتر) است تولد یافت. سلسله نسب او به خواجه عبدالله انصاری معروف به پیری هرات و از صوفیان نامی می پیوندد. یکی از اجداد وی بنام خواجه ملک علی متوفی به سال (۷۲۸ ه) که از دانشمندان ممتاز معاصر بود به هندوستان که علما و فضلا را دوست می داشت و آنها را می نواخت، او را تکریم و تجلیل نمود منصب قضا و خطبه خوانی عیدین در پانی پت و تولیت مزارات ایمه که در نواح پانی پت واقع بود با او تفویض کرد و در صله این خدمات اراضی و دیهات برای تامین معاش با او ارزانی داشت. مادر حالی از خانواده ای بود که در (پانی پت) بنام (سادات شهدا) اشتهار می دارد.

پدر حالی به عمر چهل سالگی و هنگامی که حالی هنوز نه سال داشت بمرد. مادرش نیز به مرض جنون مبتلا بود. بنابر این تربیت پرورش و آموزش وی برادر و خواهرش بعهده گرفتند. در آغاز تعلیم حالی قرآن را حفظ کرد و مقدمات زبان وادب فارسی را از سید جعفرعلی فرا گرفت و درس عربی را به نزد مولوی حاجی ابراهیم انصاری بخواند. سپس به دهلی رفت تا تحصیلات خود را به پایان رساند. اگر چه پیش از این برادر و خواهرش او را برای زن گرفتن مجبور کرده بودند، به سبب شوق تحصیل علم و دانش او هیچ موانعی را بخاطر نیاورد و تحصیلات خود را ادامه داد، صرف و نحو عربی، حدیث، تفسیر و ادبیات فارسی بی آموخت. در آن زمان که در دهلی بود با شاعر شهیر اردو اسدالله خان غالب دهلوی شناسایی پیدا کرد و از معنی و شرح می پرسید و زیر تاثیر صحبت او به شعر گویی به زبان فارسی و اردو نیز بپرداخت. در این ایام با نواب مصطفی خان شیفته « رئیس دهلی و تعلقه دار جهان گیر آباد ضلع بلند شهر) آشنا گردید. نواب موصوف به زبان فارسی و اردو شعر می گفت و حالی مدد هفت و هشت سال که در صحبت و ملازمت او بود ذوق سخنوری را به کار برد و اشعار فارسی و اردو خود را به نظر اصلاح به غالب می فرستاد. غالب نیز شیفته از لغات عامیانه و محاورات صوفیانه اجتناب می ورزیدند و در شعر، مبالغه را پسند نمی کردند. حالی هم تحت تاثیر آن اشعار مبتنی بر حقایق و واقعات، به زبان ساده و لطیف می گفت، بعد از درگذشت نواب موصوف حالی در اداره کتاب فروشی دولتی پنجاب لاهور ماموریتی یافت و در دوران اقامت در لاهور با شعرا معروف اردو آن دوره آشنا گردید و در اجتماعات آنها شرکت می جست. شعرای لاهور طرح شعر نو در ادبیات اردو انداخته بودند و به جای غزل به طرز کهنه منظومه ها بر عنوانات مقرره می سرائیدند. حالی نیز در مشاعره منظومات خود را می خواند. سپس او لاهور را ترک گفته به دهلی آمد و در دبستان به نام « اینگلو عربک اسکول» بعهده آموزگار منصوب گردید. در دهلی کار تالیفات و شعر گویی وی بالا گرفت و به تقاضای سر سیداحمد خان یکی از راهنمایان نامی گروه مسلمانان در هند و بنیان گذار دانشگاه علی گره یک مسدس بنام « مدوجذر اسلام» که حالا فقد به عنوان مسدس حالی، اشتهار دارد تالیف نمود. غیر از مسدس، حالی چندین کتاب ها و منظومه ها را تالیف نمود که عده آن بیشتر از چهل باشد و از آن جمله، کتاب «حیات سعدی» مقبولیت فراوان دارد و چندین بار به طبع رسیده و نیز به فارسی توسط آقای فخر داعی  گیلانی ترجمه و نشر شده است.

حالی به سالی (۱۹۱۴ م) از جهان فانی درگذشت.

                    

 

 

نشر شده در: حکیم شناسی, دانشمندان و متفکرین, دانشمندان کلاسيک, فصلنامه حجت, مقالات

بدون نظر.

نظر دهيد


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.