چهارشنبه مرداد ۳۰, ۱۳۹۸

حکیم فرزانه غزنه در اندیشه های جلال الدین محمد بلخی

 

حکیم فرزانه غزنه در اندیشه های جلال الدین محمد بلخی

نویسنده: حیدری وجودی

منبع: فصلنامه ی فرهنگی، ادبی و پژوهشی حجت، سال اول، شماره اول، حمل-جوزا ۱۳۶۹

عرفایی که از راه تصفیه و تزکیه به مقام اصلی انسانی رسیده اند دو دسته اند: یکی صاحبان معرفت محبت و دیگر مردان معرفت و حکمت. و حکیم سنایی عارفیست که از طریق دانش و بینش به معرفت حکمت نایل شده است که به همین تناسب او را حکیم نیز میخواند.(۱)

حکیم غزنوی آفتابیست که شخصیت و هویت اصلی اش جاودانه با گرمی و روشنی می تابد و به سینه های ارادتمندان در حد قابلیت شان نور می پاشد، اگر شکل و رنگ این بزرگان به بی رنگی پیوسته است، اندیشه شان که در حقیقت آدمی اندیشه است آن سوی بهار و خزان در باغستان جان آدمی جاریست، و جان و دل مستعد می تواند که از اندیشه نورانی آن حضرت استفاده نماید  در دوره زنده گی در حد ظرفیت و قابلیت خویش جلوه گاه آثار، افعال و صفات ایشان گردد.

قبل ذکر گردید که سنایی آفتاب سپهر معرفتست و مشابه ذرات.

با این حساب روشن است که ذره آن کمال را ندارد که آفتاب را به آن گرمی و روشنی ایکه دارد به دیگران بشناساند، ولی می توان که خود را در پرتو آفتاب نشان بدهد، با این اساس برای شناخت سنایی می باشد که آثارش را با ارادت و اخلاص بخوانیم و بدانیم، نه تنها بدانیم بلکه به شناخت سنایی برسیم، زیرا از دانستن تا شناختن فرقیست نهایت دقیق، بدین تعبیر که دانستن علم است و شناختن عشق. ما در راه شناختن عارفی چون سنایی تا جایی بکوشیم که به فرموده مولانا جامی دانش ما دید شود و دید ما به یافت برسد یافتی که همانا شناخت عبارت شده می تواند. به عبارت دیگر بخاطر شناخت سنایی شرطست که مطابق آموزش و پرورش معنوی سنایی در دوره زنده گی کار کنیم تا مکالمه ما به معامله و معامله به مکاشفه بکشد. (۲) آنگاهست که حضرت او ما را می پذیرد و هستی خود را در حد حوصله ما از ما دریغ نمی کند. نکته ایست که تا عاشق نشوی عشق را نمی شناسی! نظر به این اصل عاشق عارفی که سنایی را از همه بهتر شناخته به یقین کامل حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی است، و با همین شناخت است که در همه آثارش به تناسب موضوع از اشعار و اندیشه های سنایی شاهد مثال ها آورده است. به ویژه مثنوی شریف را بعضی از محقیقن قسماً شرح حدیقه خوانده اند.

مولانا در مثنوی به اساس حدیثی از پیغمبر(ص) می فرماید: ای کسانکه به حساب فاصله زمانی بعد از ما پا به عرصه وجود می نهید، حسرت نخورید با اینکه ای کاش در دوره حیات صوری این یا آن بزرگ می بودیم تا از نور حضور شان روشن می شدیم، زیرا که اندیشه های ما با نور ایمان در آثار ما حضور دارد و می توانید که از راه اخلاص ما را در آثار ما و اثار ما را در خویش دریابید. مولانا به همین ارتباط.

مر ترا عقلیست و جز وی در نهان                کامل العقلی بجو اندرجان

جز و تو از کل او کلی شود                       عقل کل بر نفس چون غلی شو

پس به تاویل این بود کا نفاس پاک                 چون بهار است و حیات برگ وتاک

از حدیث اولیا نرم و درشت                         تن مپوشان زانکه دینت راست پشت

گرم گوید سرد گوید خوش بگیر                    تا ز گرم و سرد بجهی و ز سعیر

گرم و سردش نوبهار زنده گیست                  مایه صدق و یقین و بنده گیست

زانک زو بستان جانها زنده است                  زین جواهر بحر دل آگنده است

بر دل عاقل هزاران غم بود                         گر ز باغ دل خلالی کم شود

مولانا به ارتباط ادبیات سنایی رموزی دیگری بدین گونه بیان می کند که، عایشه صدیقه از پیامبر می پرسد که آن باران را که دیده بود باران رحمت است یا باران تهدید جهان و جهانیان فرود می آید؟

پس سوالش کرد صدیقه ز صدیق                   با خشوع و با ادب از جوش عشق

کای خلاصه هستی و زبده وجود                   حکمت باران امروزین چه بود

این ز باران های رحمت بود یا                     بهر تهدید است و عدل کبریا

این ازان لطف بهاریات بود                         یا ز پائیزی پر آفات بود؟

گفت این از بهر تسکین غم است                   کز مصیبت بر نژاد آدم است

گر بران آتش بماندی آدمی                          پس خرابی در فتادی و کمی

این جهان ویران شدی اندر زمان                   حرصها بیرون شدی از مردمان

استن این عالم ای جان غفلت است                 هوشیاری این جهان را آفت است

هوشیاری زان جهانست و چو آن                   غالب آید پست گردد این جهان

هوشیاری آفتاب و حرص یخ                        هوشیاری آب و این عالم وسخ

زان جهان اندک ترشح میرسد                       تا نخیزد زین جهان حرص و حسد

ور ترشح بیشتر گردد ز غیب                       نی هنر ماند درین عالم نه عیب(۶)          

حال توجه شما را به بیتی دیگری از سنایی و تفسیر مولانا معطوف میدارم:

 

بهرچ از راه و امانی چه کفر آن حرف چه ایمان

بهرچ از دوست دور افتی چه زشت آنچه نقش زیبا(۷)

پیری دانا اندرین رمزی بگفت                     در حقیقت زین صدف درّی بسفت

غیب را ابری و آب دیگر است                              آسمان و آفتابی دیگر است

هست باران از پی پرورده گی                      هست باران از پی پژمرده گی

نفع باران بهاران بوالعجب                          باغ را باران پاییزی چو تب

آن بهاری ناز پروردش کند                         وین خزانی ناخوش و زردش کند

همچنین سرما و باد و آفتاب                        بر تفاوت دان سر رشته بیاب

همچنین در غیب انواعی ست این                  در زیان و سود و در رنج و غبین

این دم ابدال باشد زان بهار                          در دل و جان روید از وی سبزه زار

فعل باران بهاری با درخت                         آید از انفاس شان در نیک بخت

گر درخت خشک باشد در مکان                   عیب آن از باد جان افزا مدان

باد کار خویش کرد و بر وزید                      آنکه جانی داشت بر جانش گزید

به ادامه این ابیات در تفسیر دو بیت سنیایی، حضرت مولانا در تاثیرات باد بهاری که مراد از صحبت و دم ابدال است و باد پایزی که عبارت از دم سرد نا مردان و ریا کاران است، محتوای حدیث دیگری از رسول اکرم (ص)  را بدینگونه بیان کرده اند:

گفت پیغمبر ز سرما بهار                           تن مپوشانید یاران زینهار

زانکه با جان شما آن می کند                       کان بهاران با درختان می کند

لیک بگریزید از باد خزان                          کان کند کو کرد با باغ و رزان

کار مردان روشنی و گرمی است                  کار دونان حیله بی شرمی است

راویان این را به ظاهر برده اند                    هم بران صورت قناعت کرده اند

بی خبر بودند از جان آن گروه                     کوه را دیده ندیده کان بکوه

آن خزان نزد خدا نفس و هواست                  عقل و جان عین بهار است و بقاست

مولانا حضوری آگاهی دارد که انسان با عقل جزوی نمی تواند از بند های فریبایی نفس و هوا نجات یابد و در دوره زنده گی در علم و عمل به مقام اصلی انسان برسد، به این اساس به وسیله ابیات زیر ما را برای رسیدن به صحت انسان کامل تشویق و ترغیب می نماید، که تا بتوانیم در ساحه پرورش انسان برتر در دوره زنده گی در اجتماع به کمال و جمال خویش ظاهر گردیم:

در مثنوی شریف سوگند یاد می کند که مثنوی بعد از ایشان شیخی می کند و انسان تربیت می نماید. (۳)

اکنون ما سنایی را در اندیشه های نورانی مولانا مشاهده می کنیم که جمال و کمال شان چه زیبا و پر معنی انعکاس یافته است:

اشارتی ست در مثنوی بدین گونه که سرور عالم محمد(ص)  روزی در جنازه یکی از یاران خویش رفته بودند، وقتی که به خانه باز گشتند بی بی عایشه صدیقه با حفظ ادب و محبت بر تن پوشهای مبارک دست کشید و به حیرت پرسید که چه گونه تن پوش های شما که از آن بوی جان به مشام من میرسد در باران تر نشده است؟ رحمت العالمین با آگاهی از آن اسرار فرمود که در هنگام مشاهده باران یا بی بی عایشه چه بسر داشتی؟ صدیقه گفت روبند زنانه بسر داشتم! محمد مصطفی اظهار نمود که از برکت آن روبند بارانی را که از آسمان دیگر است دیده یی؟ مولانا این موضوع را در مثنوی شریف بدین گونه بیان فرموده است:

گفت بهر آن نمود ای پاک جیب                    چشم پاکت را خدا باران غیب

نیست آن باران ازین ابر سما                       هست ابر دیگر و دیگر سما

این چنین باران ز ابر دیگراست                             رحمت حق در نزولش مضمر است(۴)

مولانا برای توضیح این اسرار، دو بیت سنایی را:

آسمان هاست در ولایت جان                        کار فرمای آسمان جهان

در ره روح پست و بالا هاست                      کوه های بلند و دریا هاست(۵)

چنین تفسیر کرده است و در تفسیر دو بیت بالا مولوی تاثیرات صحبت و انفاس اولیای حق را که کیفت اصلی آب و هوای بهاران را که دارد بیان می کند. و همچنان صحبت بدحالانرا که در گفتار و کردار شان نفس و هوا جاریست به باد پائیزی مثال می دهد، وانسان از هم بزمی و هم رزمی شان به حذر می دارد. توجه کنید به تفسیر ابیات سنایی:

بشنو از قول سنایی در رموز                       معنی تا واقف آیی بر کنوز

گر تو بکشایی ز باطن دیده یی                     زود یابی سرمه بگزیده یی

در بیت بالا حکیم فرزانه، توحید ناب را با دقایق عرفانی بیان کرده است، که هضم و حل آن در خور نهنگان بهر آشنایی توحید است، نه باب جاغور ساحل نشینان تماشاگر سطح قلزم پیکران توحید.

آری، مولانا که یکی از دریانوردان برحق توحید عشق است، بیت حکیم را در پرتو نور قرآن به اساس حدیثی از پیامبر، در مثنوی شریف بدین گونه تفسیر کرده است:

(ان سعدالغیور و انا اغیره منه و الله اغیر منی و من غیرته حرم الفواحش ما ظهر منها و ما بطن).

جمله عالم زان غیور آمد که حق                             برد در غیرت برین عالم سبق

او چو جان است و جهان چون کالبد               کالبد از جان پذیرد نیک و بد

هر که محراب نمازش گشت عین                 سوی ایمان رفتنش میدان تو شین

هر که شد مر شاه را او جامه دار                  هست خسران بهر شاهش اتجار

هر که با سلطان شود او همنشین                   بر درش شستن بود حیف و غبین

دست بوسش چون رسید از پادشاه                  گر گزیند بوس پا باشد گناه

گر چه سر بر پا نهادن خدمت ست                پیش آن خدمت خطا و ذلت ست

شاه را غیرت بود بر هر که او                     بو گزیند بعد از آن که دید رو

غیرت حق بر مثل گندم بود                         کاه خرمن غیرت مردم بود

اصل غیرت ها بدانید از اله                         آن خلقان فرع حق بی اشتباه

بخاطر اینکه مطلب ابیات بالا در مورد غیرت الهی روشن شد ما می توانیم که غیرت خداوند را در داستان رمزی حضرت ابراهیم خلیل الله و ذبح حضرت اسماعیل دریابیم، با این معنی که حضرت ابراهیم در توحید الهی به مقامی رسیده بود که جز آثار، افعال و صفات ذات الهی شی دیگری در هستی اش موجود نبود، چنانکه در پرتو همین نور توحید در گداز آتش نمرود معاونت حضرت جبرئیل را نپذیرفت، اما هنگامی که پسرش خضرت اسماعیل رشد نمود و طبیعی بالید محبتش در دل ابراهیم راه یافت دلی که جز محبت خدا محبت دیگری در آن راه و جا نداشت. درین حال غیرت خداوندی به جوش آمد و به قربان کردن اسماعیل فرمان داد، و فرمان خداوند را حضرات خلیل و ذبیح در روشنی توحید رسالت به جان و دل پذیرفتند تا آنکه حضرت ابراهیم از این ابتلا و حکمت بزرگ کامیاب بدر آمد، و این مقام را عرفا مقام تسلیم خوانده اند.

مولانا که در عشق طبیعی، روحانی و ربانی در هستی اش به تناسب و اعتدال کشیده است در جاذبه نور قرآن که عقل، حس، روح و در هستی اش یکی شده در حالت استغراق خطاب به خویش در بیخویشی چنین می نالد:

شرح این بگذارم و گیرم گله                        از جفای آن نگار ده دله

نالم ایرا ناله ها خوش آیدش                         از دو عالم ناله و غم بایدش

چون ننالم تلخ از دستان او                          چون نیم در حلقه مستان او

چون نباشم همچو شب بی روز او                 بی وصال روی روز افروز او

نا خوش او خوش بود در جان من                  جان فدای یار دل رنجان من

عاشقم بر رنج خویش و درد خویش                بهر خوشنودی شاه فرد خویش

خاک غم را سرمه سازم بهر چشم                  تا ز گوهر پر شود دو بحر چشم

اشک کو از بهر او بارند خلق                      گوهر است و اشک پندارند خلق

آری اشکی که از سر ذوق وحال از چشمان عاشق می ریزد برتر و بهتر از گوهر است این گوهر را چشمی می شناسد که در آینه های خویش معشوق را می بیند، این مشاهده هنگامی میسر می شود که عاشق هر چه را که برای مطلوب و در راه رضای محبوب باشد آنرا گوارا می یابد و از رنج و سوز و گداز به رنگ شکوه، صدا بلند نمی کند.

ناله های مولانا همه از دل و درد دل می جوشد، این فریاد ها یافت های است که از هستی اصلی مولانا جهت آگاهی و ترغیب دیگران در حرکت به سوی کمال انسانی بدین گونه لباس شعر می پوشد:

من ز جان جان شکایت می کنم                    من نیم شاکی روایت می کنم

دل همی گوید از او رنجیده ام                      وز نفاق سست می خندیده ام

راستی کن ای تو فخر راستان                      ای تو صدر و من درت را آستان

آستان صدر در معنی کجاست                      ما و من کو آن طرف کو یار ماست

ای رهیده جان تو از ما و من                       ای لطیفه روح اندر مرد و زن

مرد زن چون یک شود آن یک توی               چونکه یک ها محو شود آنک توی

این من و ما بهر آن برساختی                      تا تو با خود نرد خدمت باختی

تا من و تو ها همه یک جان شود                  عاقبت مستغرق جانان شوند

این همه هست و بیا ای امر کن                              ای منزه از بیان و از سخن

جسم جسما نه تواند دیدنت                           در خیال آرد غم و خندیدنت

دل که او بسته غم و خندیدن ست                   تو مگو لایق آن دیدن ست

آنک کو بسته غم و خنده بود                        او بدین دو عاریت زنده زنده بود

مولا در ابیات زیر به مرتبه سوم توحید عشق اشاره نموده، اظهار میدارد:

باغ سبز عشق کوبی منتها ست                     جز غم و شادی در او بس میوه ها ست

عشق خود زین هردو حالت برتر است            بی بهار و بی خزان سبز و تر است

ده ز کوه روی خوب ای خوب رو                 شرح جان شرحه شرحه باز گو

کز کرشمه غمزه غمیازه                            بر دلم بنهاده زخم تازه

من حلالش کردم ار خونم بریخت                  من همی گفتم حلال، او میگریخت

چون گریزانی ز ناله خاکیان                        غم چه ریزی بر دل غمناکیان

ای که هر صبحی که از مشرق بتافت             همچو چشمه مشرقت در جوش یافت

چه بهانه میدهی شیدات را                          ای بهانه شکر لبهات را

ای جهان کهنه را تو جان نو                        از دل بی جان و دل افغان شنو

شرح گل بگذارد از بهر خدا                        شرح بلبل گو که شد از گل جدا

از غم و شادی نباشد جوش ما                       با خیال و وهم نبود هوش ما

حالت دیگر بود کان نادر است                      تو مشو منکر که حق بس قادر است

تو قیاس از حالت انسان مکن                       منزل اندر جور و در احسان مکن

جور و احسان رنج و شادی حادثست              حادثان میرند حق شان وارثست

در ختم اظهار این همه اسرای که در بیت سنایی نهفته است، خطاب به حسام الدین که از یاران بزرگ صحبت موالانا بود که مثنوی هم به فرمایش آن جوانمرد سروده شده است کاتب مثنوی نیز بوده است.

مولانا می فرماید:

صبح شد ای صبح را پشت و پناه                  عذر مخدومی حسام الدین بخواه

تافت نور صبح ما از نور تو                       در صبوحی با می انگور تو

داده تو چون چنین دارد مرا                         باده که بود که طرب آرد مرا

باده در جوشش گدای جوش ما                      چرخ در گردش فدای هوش ما

باده از ما مست شدنی ما از او                     قالب از ما هست شدنی ما از او

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نشر شده در: دانشمندان کلاسيک, فصلنامه حجت, مقالات

بدون نظر.

نظر دهيد


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.