سه شنبه مهر ۲۹, ۱۳۹۹

آفریده های ناصر خسرو و ارج گذاری به مقام والای انسان

آفریده های ناصر خسرو و ارج گذاری به مقام والای انسان
نویسنده: پوهندوی سید محمد ابراهیم بامیانی استاد دانشگاه و عضو کمیتۀ علمی کانون فرهنگی حکیم ناصر خسرو بلخی

سروده های ناصر خسرو آیینۀ اندیشه و عقاید اوست. ناصر خسرو محور تحولات و حوادث است. در دو نوع عمر خود با دو نوع اندیشه زنده گی کرده است. او نه تنها سخنگو بلکه حکیمی عمل گرا. مبارزه ناصر خسرو در زیر لوای امامت مبارزه سیاسی فرهنگی و کلامی است. فورموله های کلامی و فلسفی او بر مبنای خرد سالاری انسان دوستی تلفیق دین با خرد و دانش و عدالت و حسن پیشوایی در جهان اسلام و حکومت های مسلمان است. ناصر خسرو که چهل و دو سال عمر خویش را در تحصیل علوم زمان خود و کارهای دیوان در دربار شاهان غزنه و سلجوقیان و هفت سال را در سفر دور جهان و دربار خلفای فاطمی در مصر گذرانیده است، با تجارب سر شار از جهان گردی و جهان بینی علمی در مدت ۳۸ سال باقیمانده عمر خود در خراسان (بدخشان) آثار گرانبهای را در شعر و ادب و فرهنگ و فلسفه و الهیات و سایر علوم زمانش به هموطنان خراسانی خود به یادگار مانده است. ناصر خسرو به زنده گی پارسای و حمایت امیر بدخشان که خود نیز عالم و دانشمند و علم دوست بوده است آثار گرانبهای را از خود بر جای گذاشت. آثار خطی او در مدت نه صد سال پس از درگذشت او در دره های بدخشان بین پیروان اسماعلیه مستنصری و دعوت ناصریه بدون تغیر و تحریف باقیماند تا اینکه بعد از قرن هجدهم این آثار کشف شد وبه آرشیف های پاریس ولینگراد آلمان و ترکیه و ایران راه یافت و یکی پی دیگری به چاپ رسید و پرده از روی گنجینه های که نه صد سال در دل کوه ها پنهان شده بود برداشته شد. اینک این آثار یگانه مأخذ و اساس برای مذهب اسماعیلیان مصر و ایران و خراسان است، زیرا با انقراض آخرین خلیفه فاطمی ابو محمد عبدالله بن یوسف بن حافظ الدین الله ملقب به “عاضد ” در سال ۵۴۷ هجری مطابق ۱۱۱۷ میلادی کتابخانه ها و آثار نفیس خطی و دست آوردهای دو صد ساله مذهبی خلفای فاطمی در مصر تاراج و نابود گردید.با هجوم هلاکو خان در سال ۶۵۳هجری (۱۲۵۶م)در رودبار الموت آثار خطی و دست آورد های ۱۷۱ ساله ای فرهنگی و مذهبی اسماعیلیان نزاری که مبانی آن حجت اعظم سیدنا حسن صباح بود نیز به آتش کشیده شد .
اما در روز گار یگانه آثار فلسفی یلیان نزاری که مبانی آن حجت اعظم سیدنا حسن صباح بود نیز به آتش کشیده شد .
اما در روز گار یگانه آثار فلسفی، دینی و فقهی اسماعیلیان مصر و نزاریان الموت را تنها وتنها میتوان در آفریده های نظم و نثر ناصر خسرو جستوجو کرد که از تصادفات نیک روزگار در دره های پامیر و بدخشان چون گنجیینه ای از گنجینه ها در زبان رسا و زیبای دری در امان مانده است .
از آثار منظوم ناصر خسرو دیوان شعری اوست که بهترین طبع آن به تصیح و اهتمام مرحوم الحاج سید نصر الله تقوی فراهم آمده که مجموعا یازده هزار و چهل و هفت بیت (۱۱۰۴۷) در آن درج شده است .
گویند این مقدار قسمتی ازابیات دیوان اوست . زیرا دولت شاه دیوان او را سی هزار (۳۰۰۰۰)خطاب کرده است .
اکنون نیز در مجموعه های مختلفه اشعاری از نام ناصر خسرو ثبت است که در دیوان او به چشم نمی خورد .
دو منظومه دیگر نیز از ناصر خسرو در دست است یکی روشنای نامه و دیگری سعادتنامه است .
روشنای نامه منظومه های است کوتا دارای ۵۹۲ بیت به بحر هزج و موضوع آن وعظ و پند و حکمت است . سعادتنامه مشتمل بر (۳۰۰)بیت بوده مانند روسناب نامه در پند و حکمت است . این هردو منظومه در اخیر دیوان طبع تهران به چاب رسیده است . سفر نامه ، زادالمسافرین ،وجهه دین ،خوان الا خوان ،گشایش و رهایش و جامع الحکمتین از جمله آثار چاپ شده دیگر ناصر خسرو است
از خواندن این آثار چنین استنباط میشود که بیشترین سخنان ناصر خسرو از جهان و انسان و هدف خلقت و تأکید بر کتب و علم و دانش و آموختن است .
از دیدگاه ناصر خسرو علم و دانش و آگاهی زیر بنا و اساس هویت انسانی است. اما انسان دانشمند و تعلیم پذیر نه مردم نادان …. آنطوریکه حکیم و فرزانه خود گوید :
نه بینی بر درخت این جهان بار
مگر هشیار مرد ای مرد هوشیار
درخت این جهان راسوی دنیا
خردمند است خار بی خرد بار
نماند جز درخت را خردمند
که بارش گوهر و برگ دینار (دیوان ق ۹)
از دیدگاه ناصر خسرو انسان گوهری است آسمانی که به فرمان خداوند در زندان خاک گرفتار شده است . امّا او کیهان کوچک است که همه زیبا یهای هستی را پیدا ونهان در سیما و سیطره او دید . زیرا او نماینده خدا در روی زمین است .
یکی گوهری آسمانی است مردم
که ایزد به بندی ببینش زمینی
جهان میهن را به جان زیب و فرمای
اگرچه بدین تن جهان کهینی
به جان خانه حکمت وعلم و فضل
به تن غایت صنع جان آفرینی (دیوان ق۸)
××××××××××××××××××
اگر نو ز آموختن سر بتابی
نجوید سر تو همی سروری را
بسوزند چوب درختان بی بر
سزا خود همین است مربی بری را
درخت تو گر بار دانش بگیرد
به زیر آوری چرخ نیلو فری را (دیوان ق۶۴)
آنچه را که ناصر خسرو هزار سال قبل از امروز گفته است ! اینیک با ثمر دانش انسان به کیهان تسلط می یابد و به کره های سماوی سفر میکند همانطوریکه ناصر خسرو گفته بود:
درخت تو گر بار دانش بگیرد
بزیر آوری جرخ نیلوفری را

مأخذ:
۱-گوهرین ،صادق حجت الحق ابو علی سینا انتشارات توس ،تهران ۱۳۵۶ه.ش.
۲-محقیق ، مهدی ،تحلتل اشعار ناصر خسرو ، انتشارات دانشگاه تهران ،؛تهران ۱۳۶۳ه.ش.
۳-دفتری ،فرهاد عتاریخ عقاید اسماعیلیه ، ترجمه فریدون بدره ای انتشارات فرزان روز چاپ اول تهران ۱۳۷۵ه.ش.
۴- بامیانی ، ابراهیم ، طلوعی مغرب تحقیق در زنده گی ناصر خسرو انتشارات “احمدی”پشاور ۱۳۸۰ه.ش.

(۱)- زنده گی قبل از دیدن خواب و زنده گی بعد از سفر هفت ساله که خود که ۳۸سال را در خراسان شمالی سپری کرده است.

نشر شده در: اخبار و گزارشات, حکیم شناسی, دانشمندان کلاسيک, دبستان حکيم, فصلنامه حجت, مقالات

بدون نظر.

نظر دهيد


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.