چهارشنبه اردیبهشت ۴, ۱۳۹۸

خط اورخون و آثار مکتوبه ٔ دیگر در زبان ترکی

                     

تتبع و نگارش:داکتر فیض الله نهال ایماق

خط اورخون و آثار مکتوبه ٔ دیگر

در زبان ترکی

با پخش و انتشار السنهٔ ترکی قدیم در قرنهای ( ۵-۶) میلادی، زبانهای اوزبیکی و ترکمنی که به دستهٔ زبانهای ترکی شرقی ارتباط داشت نیز بوجود آمد. آثار مربوط باین دوره که حثیت ادبیات شفاهی یا روایی دارد در بعضی از منابع چون سنگ نوشته ها، کتب و آثار علمی تاکنون محفوظ مانده و بما رسیده است. یکی از اینگونه منابع آبده های ( اورخون ) میباشد. ریشهٔ دو زبان را میتوان در آبده های « ینی سی اورخون» مشاهده کرد که در سال ( ۷۳۲) برسم الخط خاص اورخونی نوشته شده است.

اساساً خط اورخون بین قرنهای ( ۸- ۵) بعداز میلاد بوجود آمده است . از وجود یادگاری های که با این خط نوشته شده ( آبده های اورخون) در اوایل قرن ۱۸ میلادی یکعده دانشمندان در آثار و تالیفات خود معلومات داده بودند مگر در طول مدت خیلی زیاد دانشمندان نتوانسته بودند به خواندن این کتیبه ها موفق گردند. در ربع اول قرن (۱۹) مقاله ٔ گریگوری سپسکی دربارهٔ آبده های اورخون ـ ینی سی در مجلهٔ « سیبرسکی و یستنیک» ( خبرهای سیبریا) به نشر رسید. این مقاله به زبان لاتین ترجمه شد. معلوماتیکه در پیرامون این آبده ها به دست آمده بود بدین وسیله به اختیار دانشمندان بسیاری از کشور های جهان قرار گرفت . مگر هنوز فعالیتهایکه در زمینه ٔ آموختن و تحقیقات در اطراف این نوشته ها به عمل می آمد، به نتیجهٔ نرسیده بود، زیرا هنوز کلید «راز» نوشته ها به دست نیامده بود .

به سال (۱۸۸۹) دانشمندان فنلیند اطلس آبده های اورخون ـ ینی سی را نشر و طور تخمینی ادعا نمودند که این آبده ها به مدنیت فنلند متعلق است . مگر این تخمین دانشمندان فنلیند دیری نپایید ، زیرا در همان سال( ۱۸۸۹) نویسنده و جهانگرد روسی ن .م . یدرنتسیف موفق شد از کنار دریای اورخون که در وادی کاشا سیدم مربوط مغولستان واقعیست آبده های زیادی به دست آورد، که با آبده های « ینی سی» شباهت داشت، یکجا با « نوشته های نامعلوم» یک سلسله متن های جداگانه نیز به زبان و علایم چینی نوشته شده بود، به دست آمد.این تصادف برای کشودن « راز» این آبده ها کمک بزرگی انجام داد .

به سال ( ۱۸۹۰) انجمن علمی فنلیند، در سواحل دریای اورخون یک هیأت علمی باستان شناسی را فرستاد. به سال( ۱۸۹۱) اکادمی علوم روسیه هیأت علمی بزرگی تحت رهبری اکادیمسین و . و. ردلوف به اورخون اعزام داشت. نتیجهٔ کاوشها و تحقیقات این دو هیأت به سال (۱۸۹۲) به شکل اطلسی نشر شد. در اطلس ها تصویر آبده های نامعلوم، ساختمان و نقشه مواضعی که این آبده ها از آنجا به دست آمده بود نشان داده میشد . از دانشمندان دنمارکی ویلیم تامسون برای نخستین بار به خواندن این آبده ها موفق شد. او برای خواندن آنها به انواع الفبا ها اتکأ نداشت. برعکس نخست از همه، خواست شباهت ومناسبات باهمی این حروف نامعلوم را برای خود معلوم نماید.

او، پس از یک سلسله تحقیقات موشگافانه توانست در ( ۲۵ نوامبر ۱۸۹۳) پرده از اسرار مکتوم آنها بردارد. تا این زمان اکادیمسین ردلوف نیز توانسته بود (۱۵) حرف کتیبه های مذکور را بخواند.

و.و. ردلوف با اتکأ به کشفیات خود و کشفیات و. تامسون برای نخستین بار متن کتیبه ها یی را که از سواحل دریای اورخون به دست آمده بود ترجمه کرد. کتیبه ایکه توسط ن.م . یدرتسیف به دست آمده بود عبارت بوده است از لوحه سنگ آرامگاه خاقان ترک بیلکه قاآن- ماغلیان ( متوفی درسال ۷۳۴ع ) وبرادر کوچک او کو ل ـ تکین ( متوفی درسال ۷۳۲ ع) بعد از آن تاریخ آثاریکه از کناره های دریای اورخون ـ ینی سی به دست آمده بود به نام « آبده های ینی سی ـ اورخون » شهرت یافت .

ترجمه ٔ سطری چند ازاین نوشته ها که به نام «سرود قبرستان» یاد میشود:

«من مردمان بی نوایی را که از پا درآمده بودند به پا ایستاد کردم ( گرد آوردم) آنها را توانگر ساختم . قومی را که عده ی شان محدود بود به جمعیت بزرگی مبدل ساختم . در سخنان من حتی یک دروغ هم نمیتوان یافت .» « اگر کول – تکین وجود نمیداشت همه ٔ شما نابود شده بودید . برادرمن کول – تکین در گذشت. از این جهت من سخت اندوهگین شدم، چشمانم بینایی خود را از دست داد، تیزی فکر و خرد از کفم رفت. غرق اندوه گردیدم، سرنوشت هر کس از طرف آسمان کبود(خدا) تعیین میشود . فرزند انسان برای مردن زاده شده است .» ( رجوع شود به « اوزبیک ادبیاتی تاریخی» به زبان اوزبیکی. تألیف ن. م. مله یف، جلد اول ، چاپ تاشکند سال ( ۱۹۶۵ . از ص ۷۸- ۸۱ ) .

طبق آخرین کشفیات و تحقیقات باستان شناسی که در قصبه ٔ « ایسیق» در نزدیکی الما آتا پایتخت قزاقستان شوروی صورت گرفته پیالهٔ نقره یی گرانبها یی به دست آمده که در ته ٔ آن (۲۶) حرف شبیه خط قدیم ترکی در قرن (۸-۵) قبل از میلاد حک شده است . طوریکه دانشمند معروف اولژاس سلیمان اوف در شماره ٔ ۵ سال ۱۳۴۹ نشریه ٔ اداره مطبوعات سفارت اتحاد شوروی در تهران می نویسد:

الفبای ایسیق شباهت زیادی به الفبای خطی اورخون- ینی سی دارد … با استفاده به خط ایسیق میتوان گفت، ترکهای قدیم در نیمه ٔ هزار قبل از میلاد خط خود را از آرامیان اقتباس کرده اند.

همچنان غنای لغوی و اشکال گرامری آبده ٔ اورخون تاکنون هم در زبان ترکی موجود است .( ۱)

منبع مهم دیگر ( دیوان لغات الترک ) اثر دانشمند بزرگ زبان شناس محمود کاشغری (۲) است که درسال ( ۴۶۹ هجری ) به زبان عربی نوشته شده است . از آثار مهم دیگر کلاسیک میتوان نام داستان منظوم « قوتادغو بیلیک ( دانش رسیدن به سعادت )تألیف یوسف خاص حاجب (۳) ( ۴۶۲ هجری) کتاب « هبه الحقایق» تألیف احمد یوگنکی ( اواخر قرن ۱۲) یا اوایل قرن ( ۱۳ میلادی) ، « قصه ربغوزی» تألیف ناصرالدین بن برهان الدین ربغوزی ( قرن ۱۲ و ۱۳ م) را در اینجا قید کرد .

زبان اوزبیکی که از گروپ زبانهای « چگل» منشعب گردیده بود روزگاری به نام « زبان ترکی» یاد می گردید . اما بعداز قرن پانزدهم میلادی اصطلاح « زبان چغتایی» که همان ( زبان اوزبیکی قدیم) میباشد بر آن اطلاق گردید و اصطلاح زبان اوزبیکی بعد از قرت (۱۷) در پهلوی این نام به کار برده شد و به مرور زمان بیشتر متداول گردید. از آثار و شعرای مهم کلاسیک زبان اوزبیکی قدیم و زبان ترکمنی میتوان از « محبت نامه» ،« لطافت نامه » ، « دربیک» و « یوسف و زلیخای » او ، سکاکی و « دیوان » او ، ابوالکلام لطفی هروی و « دیوان و داستان گل و نوروز » او ، امیر علی شیرنوایی و آثار جاویدان و فنا ناپذیر او، سلطان حسین میرزا بایقرا و « دیوان » ظهیر الدین محمد بابر و « بابرنامه» و سایر آثار گرانقدر او، مخدوم قلی و « دیوان اشعار » او ، نام برد.

فاصله بین قرن(۱۴- ۱۷) دوره ایست که طی آن فرهنگ و از جمله زبان و ادبیات اوزبیک شاهد پیشرفت و ترقیات شگوفانی میگردد. ادبیات بدیعی در تکامل زبان اوزبیکی نقش عمده را بازی میکند و آنرا به زبان زنده ٔ ادبی و علمی مبدل میسازد . شاعر و متفکر بزرگ اوزبیک علیشیرنوایی ( ۱۴۴۱- ۱۵۰۱) که یکی از شخصیت های بزرگ ادبی افغانستان و جهان محسوب میشود و نام و آثار وی در پهلوی نام و آثار شاعران و نویسنده گان بزرگ چون هومر، دانته، شکسپیر، فردوسی، سعدی ، بالزاک ، پوشکین، ابن سینا، و دیگر سخن سرایان بزرگ جاویدان خواهد بود. به حیث دانشمند کبیر، سیاستمدار ورزیده و هنرمندی چیره دست رهبری نهضت علمی و ادبی وهنری قرن (۱۵) افغانستان را در هرات به دوش میگیرد و ادبیات کلاسیک اوزبیک را نیز به صورت اساسی پایه گذاری میکند وچون استادی توانا و دانشمندی ذوفنون این زبان را به عالی ترین مراحل تکامل می رساند. وبا( ۳۴) اثر علمی، ادبی وتاریخی خویش چنانچه میگوید:

حصار شکست ناپذیری برای این زبان بنأ می نهد که برای همیشه از دستبرد زمان و حوادث روزگار در امان خواهد بود.(۴)

در ترکیه تحقیقات دانشمندان بزرگ پروفیسر زکی ولیدی طوغان « دایره المعارف اسلامی» و پروفیسر محمد فواد کوپرولو، ضمن مقالاتیکه در باب زبان و ادبیات ترکی نوشته اند و همچنان پروفیسر احمد جعفر اوغلو ( تورک اماجی) ، آقای بسیم اتالای ( بولتن زبان ترکی) دارای اهمیت زیادی میباشد .

پروفیسر داکتر بکر چوپانزاده(۵) در سلسله ٔ مقالاتش که در سال ( ۱۹۲۶ م) در باکو انتشار یافته می نویسد:

زبان ترکی در دوره ٔ اسلامی چهار مدافع بزرگ داشته است .

محمود کاشغری مؤلف « دیوان لغات الترک» و شیخ عاشق پاشا، صاحب« غریب نامه» و نوایی وقدری صاحب« مسیره العلوم»، چهار دورهٔ تاریخی که این چهار تن نماینده گان ادوار تاریخی آسیای وسطی و آسیای صغیر میباشند.(۶)

پروفیسر چوپانزاده پس از تلخیص و تجزیه و تحلیل محاکمه الغتین، همچنان اضافه میکند… لیون کاهون میگفت : در هیچ قاموس و فرهنگی نمیتوان لغتی در مقابل همه لغات مربوط به شکل اراضی و نباتات و حیوانات و غیره که در زبان ترکی موجود است، یافت. »( ۷)

ادبیات عامیانهٔ اوزبیکی:

ادبیات روایی یا شفاهی یک بخش مهم تاریخ ادبیات زبان ترکی و از جمله زبان اوزبیک(۸) و ترکمن را تشکیل میدهد . این بخش ادبیات مشتمل بر ترانه ها، سرود ها، داستانها ی منظوم، ضرب المثل ها و افسانه ها، اشعار غنایی، پارچه های مؤثر و زیبا و امثال آن میباشد که یک قسمت آن پیش از ادبیات کتبی به وجود آمده از دهانی به دهانی، از نسلی به نسلی از دو ره یی به دوره یی انتقال نموده است . باید گفت ادبیات عامیانه به شکل سابق خود باقی نمی ماند بلکه به مرور زمان و ایجابات محیط تغییر شکل مینماید .

از آسیای وسطی آثار و منابع فولکلوریک زمان قدیم به دست ما رسیده است . این منابع عبارت اند از کتب تاریخ،آثار علمی و یادگار های نوشته شده و امثال آن میباشد. در کتب مورخین مشهور (هرودوت)،(کتزی)،(پولین)،(هاریسم ایتلن ایسکی) و غیره از مضامین وآثار فولکلوریک تذکار رفته است . مورخین چون لاردن، حمزه اصفهانی، طبری، مسعودی، بیرونی، ثعالبی، بلعمی وغیره آثار شان از ادبیات روایی یاد آوردند .

در کتاب « اوستا»،«بیهستون»،«بوند اخیشن» و« دینکرد» و امثال آن یادگار ونمونه های ادبیات عامیانه به نظر میرسد. یکی از منابع مهم و سرشار کهن ادبیات روایی ترکی ومنجمله اوزبیکی اثر جاویدان محمود الکاشغری« دیوان لغات الترک» است که حاوی نمونه های گوناگون و مهم سرودها- اشعا ر حماسی و ضرب المثلها مربوط به زمانهای خیلی قدیم میباشد. این اثر از آثار مهمی است که لغات الترک قدیم را محفوظ نگهداشته است. ابتدایی ترین سرودها را که در ابتدایی ترین جوامع به صورت دوبیتی ها سروده شده به ما انتقال داده است که ما ذیلاً آنرا با ترجمهٔ دری آن قید میکنیم :

چغیر بیریب قوشله تو

تایغان ایزیت تیله تو

تیلکی تونغیز تاشله تو

اردم بیله اوکله لیم

ترجمه: مرغهارا به دست جوانان دهیم وهزم شکار کنیم .

سگهای شکاری را از پی مرغان شکاری برای آوردن صید رها سازیم .

به سوی روبا و خوکها سنگ اندازی کنیم.

وانگاه آورد های خود را بستاییم و برآن مباهات کنیم.

الپ ارن اوزوردیم

بوی نین انینگ قیزیردیم

آلتون کوموش یوزوردیم

سوسی قلین کیم توتر

ترجمه: عساکر دلیر دشمن را پراگنده ساختم

آنان را به اطاعت واداشتم

طلا ونقره( غنیمت) به دست آمده را با خود آوردم گذشتن از صفوف عساکر آنها خیلی دشوار بوده است .

یگیت لریگ ایشلتو

ییغیچ یمیش ارغتو

قولن، که یک اولتو

بزرم قیلیب اولینم

ترجمه : جوانان را به کار اندازیم

توسط آنان میوه های درختان را بتکانیم

به صید خرگوش و آهو بپردازیم

وآنگاه جشن شادمانی بپا داریم

این سرود ها آنقدر قدامت دارد که حتی هنوز شکار حیوانات توسط سنگ و چوب( ابتدایی ترین شکل آن) معمول بوده است . اکثر کلماتیکه دراین سرود ها به نظر میرسد تاکنون به عین شکل ویا با تغییرات جزیی در زبانهای ترکی منجمله اوزبیکی وجود دارد .

این اثر و بعضی آثار دیگر که قدیمیترین آثار گرانمایه به شمار میرود به دست ما رسیده است. همچنین از کار های ارزنده علمی دانشمندان معروف اوزبیکستان شوروی ( ن.م. مله یف،) م. عبدالله یف، غ.ک. کریموف که باکار پیگیر وخستگی ناپذیر خویش در پرتو آخرین دست آورد های دانش وفن تاریخ ادبیات زبان اوزبیکی را در سه جلد تألیف کرده اند ودر سالیان( ۶۴،۶۵،۶۶) در تاشکند به طبع رسیده و همچنان از تألیفات متعدد سایر دانشمندان اوزبیک میتوان یادآوری کرد.

به خواننده گان مجله وزین ادب بهتر معلوم است که در قسمت شمال مملکت عزیزما افغانستان مردم ترکی زبان که به لهجه اوزبیکی، ترکمنی، قزاقی، قیرغزی و امثال آن تکلم میکنند به سر میبرند و هر کدام از این اقوام از خود ادبیات عامیانه به خصوص و به لهجهٔ خود شان دارند.

ادب :

نشریهٔ دوماهه ٔ پوهنحی ادبیات و علوم بشری پوهنتون کابل

شماره ٔ ( ۵ و ۶) سال ۱۳۵۲

 

پاورقی :

…….

(۱) زبان ترکی به طور عموم از نگاه لهجه به سه دسته منقسم میگردد:

ترکی عثمانی، ترکی آذری، ترکی چغتایی یا اوزبیکی قدیم.

(۲) محمود بن حسین بن محمد الکاشغری در اوایل قرن (یازدهم میلادی در بلاساغون) درنزدیکی شهر قماق مربوط قیرغیزستان شوروی زاده شد. وی از خردی به تحصیل دانش پرداخت و مخصوصاً به علوم ادبی عربی احاطهٔ وسیع پیدا کرد. او از آغاز به فراگرفتن همه جانبه ٔ زبان های اقوام مختلفٔ ترک علاقمند شد. برای این منظور در سراسر مناطق ترک نشین به سیاحت پرداخت وبرای تدوین اصول گراماتیک ،عرف و عادات و ادبیات عامیانه ایکه در زبان آنان معمول بود،همت گماشت وبا اکثر طوایف و قبایل ترکی زبان در تماس شد وبعد از آنکه در بغداد اقامت گزید با استفاده از مجموعه اندوخته های خود ، کتابی بزرگ ( دیوان لغات الترک) را به زبان عربی تألیف کرد.

برای معلومات بیشتر مراجعه شود به( اوزبیک ادبیاتی تاریخی) تألیف ن.م. مله یف، جلد اول، ص (۱۳۵)،چاپ تاشکند، سال ۱۹۶۵ م .

(۳) یوسف خاص حاجب ، شاعر نامدار، دانشمند بزرگ و سیاستمدار ورزیدهٔ قرن « ۱۱ م» است . یگان اثری که از وی به جا مانده داستان منظوم« قوتاد غو بیلیک» است . این اثر طوریکه از خود آن مستفاد می شود دربین سالهای( ۱۰۶۹- ۱۰۷۰) به رشته ٔ تحریر کشیده شده است. با برسی محتوی این اثر، می توان تخمین کرد که یوسف خاص حاجب در سال بیستم قرن (۱۱) م. متولد شده ، یکی از دانشمندان پیش آهنگ زمان خود بود و به زباهای ترکی، دری و عربی تسلط کامل داشت وهمچنان به علوم تاریخ ، نجوم، هندسه، الجبر، طبیعیات، جغرافیا ودیگر رشته های علوم وقت، وارد بود.

صفحهٔ (۱۴۳) تاریخ و ادبیات اوزبیک ) .

(۴)- از مآخذ و مقالات محترم شرعی جوزجانی استفاده گردید .

(۵)- چوپانزاده، از دانشمندان آذربایجان شوروی و استادپوهنتون باکو بوده است ودارای تألیفات متعدد در اصول تدریس و دیالکتو لوژی زبان ترکی میباشد که از آن جمله می توان کتاب ( ترک – تاتار لسا نیاتینه مدخل) طبع باکو، سال ۱۹۲۴ را یاد آوری کرد .

(۶)- متن فارسی محاکمه اللغتین نوایی، تر جمهٔ تورخان گنجه ای ، صفحه ۶ ،چاپ تهران سال ۱۳۲۷.

(۷)- رجوع شود به محاکمه اللغتین نوایی صفحهٔ ۴ .

(۸ )– اوزبیک ـ قوم معروف ترک است که در آسیای وسطی سکونت دارند و این نام از شش صد سال به اینطرف بر اوشان اطلاق گردیده است . اصلاً اوزبیک خان پادشاه معروف قپچاق که بین نهر ( اورال وجو) زیست می نمودند از طرف شیبانی ، نواسهٔ چنگیز خان در اینجا ساکن ساخته شد( ۱۳۱۲- ۱۳۴۱م ) رقبه قلمرو اوزبیک خان از (یابیق) تا دانیوب واز ( بحر اسود) و )بحر خزر) تا دامنه های قطب شمالی امتداد داشت . در سال ( ۱۳۱۲م ) جلوس و در ) ۱۳۴۱) وفات کرد . این شخص علم دوست بود وعلما را احترام می نمود . قوانین و نظامهای عادلانه طرح کرد و بر تطبیق آن موفق شد. مرکز او شهر (شرای) گفته شده، این شهر و یکعده شهر های بزرگ دیگر در قلمرو قپچاق از حیث تجارت خیلی ترقی داشت . اوزبیک خان در سیاست خارجی خود با خانواده های سلاطین مصر و امپراتوری بیزنتین وصلت کرد و باین طریق روابط خارجی خود را بسط و توسعه داد و شورشهایی را که در مقابل حکومت وی برخاست ،فرنشاند. در قرن ( ۱۶) که برای تسلط ممالک موروثه امیر تیمور بین اولاد او کشمکش و هرج ومرج برپا بود شخصی موسوم به محمد شیبانی ظهورکرده از موقع استفاده نمود ودر صدد تشکیل دولت اوزبیک برآمد و بالاخره دولت اوزبیک را به وجود آورد.( ۱۵۰۰م ). محمد شیبانی بعد از اینکه نفوذ و اقتدار حاصل کرد به فکر توسعه قلمرو خویش افتاد، اراضی متصرفهٔ تیموریان هرات را در ماورای جیحون به تصرف خود در آورد. لیکن در راه پیشرفت او ، شاه اسماعیل صفوی مانع گردید. چنانچه وی در سال( ۱۵۱۰) علیه ٔ محمد شیبانی اعلان جنگ داد و بالاخره دراین جنگ ، او به قتل رسانید. سلالهٔ شیبانی که از طرف آنها دولت بزرگ قپچاق و اوزبیک تأسیس گردید گرچه در اثر انقرض ایندو دولت از بین رفت ولی توانست بعدازین به مدد قوم اوزبیک در بخارا و خیوه، حکومتی را تشکیل دهد .

( دایره المعارف آریانا ، جلد سوم، ص ۹۸۵

ارسالی: امان معاشر

نشر شده در: اخبار و گزارشات

بدون نظر.

نظر دهيد


Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.